Hal Kayıt Sistemi'nde (HKS) her bildirimci bir ya da birkaç sıfatla kayıtlıdır: üretici, komisyoncu, hal içi tüccar, market, pazarcı gibi. Kimin kimden mal alabileceği, kime sevk edip kime satabileceği ve hangi işlemde rüsum hesaplanacağı bu sıfatlara göre belirlenir. Künye alırken alınan hataların büyük kısmı da buradan çıkar: alıcı yanlış sıfatla seçilir, işlem türü yanlış seçilir ya da sıfata uymayan bir gidecek yer girilir.
Bu rehberde HKS'nin sıfat–işlem tablosunu ve gidecek yer tablosunu okunur hâle getirdik. Her sıfat için alış, sevk ve satış yapabildiği karşı tarafları ve rüsumlu işlemleri tek tek bulabilirsiniz.
Bu sayfa HKS'nin yayımladığı sıfat–işlem ve gidecek yer tablolarına dayanır, bilgilendirme amaçlıdır. Mevzuat ve HKS kuralları değişebilir; kesin bilgi için HKS'yi, bağlı olduğunuz hal müdürlüğünü ya da mali müşavirinizi esas alın. Son güncelleme: Ekim 2026.
HKS'de sıfat nedir?
Sıfat, bildirimcinin hal zincirindeki rolüdür. Aynı kişi birden fazla sıfata sahip olabilir; örneğin bir işletme hem komisyoncu hem hal içi tüccar olarak kayıtlı olabilir. Bildirim yaparken hangi sıfatla işlem yaptığınızı seçersiniz; karşı tarafın sıfatı ise onun HKS kaydından gelir. İşlem, sizin sıfatınızla karşı tarafın sıfatı arasında tanımlı değilse HKS bildirimi kabul etmez.
Tablo nasıl okunur? Dört işlem türü
- Satın alım: Bildirimcinin malı kimden satın alabildiği. Mülkiyet bildirimciye geçer.
- Üreticiden sevk alım: Malın mülkiyeti üreticide kalırken bildirimciye satılmak üzere gönderilmesi. Komisyoncunun üreticiden mal kabulü bu işlemle yapılır.
- Sevk etme: Malın satılmadan başka bir yere ya da kişiye gönderilmesi (depoya, komisyoncuya, şubeye). Sevk işlemlerinde rüsum hesaplanmaz.
- Satış: Bildirimcinin malı kime satabildiği. Rüsumun büyük kısmı satış bildirimlerinde doğar.
Rüsum hangi işlemde hesaplanır?
Tabloda rüsumlu işlemler işaretlidir. Temel kural şudur: daha önce rüsum hesaplanmış bir mal için yeniden rüsum hesaplanmaz. Yani rüsum, malın hal zincirine girdiği ilk rüsumlu işlemde bir kez alınır. Özetle:
- Hal içi tüccar, hal dışı tüccar, market, manav, pazarcı ve kurumlar (otel, lokanta, yurt, yemek fabrikası, hastane) üreticiden doğrudan satın aldığında rüsum hesaplanır.
- Komisyoncu ve hal içi tüccarın hal içi tüccara, hal dışı tüccara, perakendeciye ve kurumlara satışı rüsumludur.
- Komisyoncu ve hal içi tüccarın sanayiciye ve ihracatçıya satışı rüsumsuzdur.
- Üreticinin perakendeciye ve kurumlara doğrudan satışı rüsumludur.
- İthalatçının yurt dışından alışı ve iç piyasada sanayici, ihracatçı dışındaki alıcılara satışı rüsumludur.
- Sevk etme işlemlerinin hiçbiri ve üretici örgütünün işlemleri rüsumlu değildir.
Rüsum oranı halden hale değişebilir. Oranın faturalarda nasıl hesaplandığını ve eksik kalan rüsumların nasıl bulunduğunu hal rüsumu takibi rehberinde, bir satışın komisyon, rüsum ve üreticiye kalan dökümünü hal komisyonu hesaplama aracında görebilirsiniz.
Sıfat sıfat: kimden alır, kime sevk eder, kime satar?
Aşağıda kalın yazılan ve "rüsumlu" notu düşülen karşı taraflarla yapılan işlemlerde rüsum hesaplanır.
Komisyoncu (Kabzımal)
Komisyoncu malı satın almaz, üreticiden sevk alır ve onun adına satar. Sanayiciye ve ihracatçıya yaptığı satışta rüsum çıkmaz; hal içi tüccara, hal dışı tüccara, perakendeciye ve kurumlara yaptığı satışta rüsum hesaplanır.
- Satın alım: Yok
- Üreticiden sevk alım: Üretici
- Sevk etme: İthalat, Üretici, Komisyoncu, Depo/Tasnif ve Ambalaj
- Satış: Sanayici, İhracat, Hal İçi Tüccar (rüsumlu), Market (rüsumlu), Manav (rüsumlu), Pazarcı (rüsumlu), Otel (rüsumlu), Lokanta (rüsumlu), Yurt (rüsumlu), Yemek Fabrikası (rüsumlu), Hastane (rüsumlu), Hal Dışı Tüccar (rüsumlu)
Hal İçi Tüccar
Hal içi tüccar üreticiden doğrudan satın alabilir ve bu alışta rüsum hesaplanır. Satışta komisyoncuyla aynı kural geçerlidir: sanayici ve ihracatçıya satış rüsumsuz, diğerleri rüsumludur. Malın rüsumu alışta zaten alınmışsa satışta yeniden alınmaz.
- Satın alım: Üretici (rüsumlu)
- Üreticiden sevk alım: Yok
- Sevk etme: İthalat, Üretici, Komisyoncu, Depo/Tasnif ve Ambalaj
- Satış: Sanayici, İhracat, Hal İçi Tüccar (rüsumlu), Market (rüsumlu), Manav (rüsumlu), Pazarcı (rüsumlu), Otel (rüsumlu), Lokanta (rüsumlu), Yurt (rüsumlu), Yemek Fabrikası (rüsumlu), Hastane (rüsumlu), Hal Dışı Tüccar (rüsumlu)
Hal Dışı Tüccar
Hal dışı tüccarın üreticiden alışı rüsumludur. Tabloya göre satış bildirimini yalnızca hal içi tüccara yapabilir; diğer yerlere mal göndermek için sevk bildirimi kullanır.
- Satın alım: Üretici (rüsumlu)
- Üreticiden sevk alım: Yok
- Sevk etme: İthalat, Üretici, Komisyoncu, Depo/Tasnif ve Ambalaj
- Satış: Hal İçi Tüccar (rüsumlu)
Üretici
Üretici satın alma bildirimi yapmaz; malını komisyoncuya, depoya ya da üretici örgütüne sevk eder. Markete, manava, pazarcıya ve otel, lokanta, yurt, yemek fabrikası, hastane gibi kurumlara doğrudan sattığında rüsum hesaplanır. Üreticiler bu bildirimleri EfeHal'den kendileri de yapabilir (aşağıya bakın).
- Satın alım: Yok
- Üreticiden sevk alım: Yok
- Sevk etme: Komisyoncu, Depo/Tasnif ve Ambalaj, Üretici Örgütü
- Satış: Market (rüsumlu), Manav (rüsumlu), Pazarcı (rüsumlu), Otel (rüsumlu), Lokanta (rüsumlu), Yurt (rüsumlu), Yemek Fabrikası (rüsumlu), Hastane (rüsumlu)
Sanayici
Sanayicinin üreticiden alışı rüsumsuzdur. Başka bir sanayiciye satışı rüsumsuz, ihracatçıya ve hal içi tüccara satışı rüsumludur.
- Satın alım: Üretici
- Üreticiden sevk alım: Yok
- Sevk etme: İthalat, Üretici, Komisyoncu, Depo/Tasnif ve Ambalaj
- Satış: Sanayici, İhracat (rüsumlu), Hal İçi Tüccar (rüsumlu)
İhracat
İhracatçının üreticiden alışı rüsumsuzdur. Yurt dışına ve başka bir ihracatçıya satış rüsumsuz; iç piyasada sanayiciye ve hal içi tüccara satış rüsumludur.
- Satın alım: Üretici
- Üreticiden sevk alım: Yok
- Sevk etme: İthalat, Üretici, Komisyoncu, Depo/Tasnif ve Ambalaj, Üretici Örgütü
- Satış: Sanayici (rüsumlu), İhracat, Hal İçi Tüccar (rüsumlu), Yurt Dışı
İthalat
İthalatçı yurt dışından alır ve bu alış rüsumludur. İç piyasaya satışta sanayici ve ihracatçı dışındaki alıcılar rüsumludur; rüsum alışta alındıysa yeniden alınmaz.
- Satın alım: Yurt Dışı (rüsumlu)
- Üreticiden sevk alım: Yok
- Sevk etme: Komisyoncu, Depo/Tasnif ve Ambalaj
- Satış: Sanayici, İhracat, Hal İçi Tüccar (rüsumlu), Market (rüsumlu), Manav (rüsumlu), Pazarcı (rüsumlu), Otel (rüsumlu), Lokanta (rüsumlu), Yurt (rüsumlu), Yemek Fabrikası (rüsumlu), Hastane (rüsumlu), Hal Dışı Tüccar (rüsumlu)
Üretici Örgütü
Üretici örgütü (kooperatif, birlik) üreticiden hem satın alabilir hem sevk alabilir. Tabloda üretici örgütünün hiçbir işlemi rüsumlu olarak işaretlenmemiştir.
- Satın alım: Üretici
- Üreticiden sevk alım: Üretici
- Sevk etme: Üretici, Komisyoncu, Depo/Tasnif ve Ambalaj, Üretici Örgütü
- Satış: Sanayici, İhracat, Hal İçi Tüccar, Üretici Örgütü, Market, Manav, Pazarcı, Otel, Lokanta, Yurt, Yemek Fabrikası, Hastane, Hal Dışı Tüccar
Depo / Tasnif ve Ambalaj
Depo, tasnif ve ambalaj işletmesi alım ya da satım yapmaz; yalnızca malı saklar, ayıklar, paketler ve sevk eder. Her sıfata sevk edebilir, sevk işlemlerinde rüsum hesaplanmaz.
- Satın alım: Yok
- Üreticiden sevk alım: Yok
- Sevk etme: Sanayici, İhracat, İthalat, Üretici, Komisyoncu, Hal İçi Tüccar, Market, Manav, Depo/Tasnif ve Ambalaj, Üretici Örgütü, Pazarcı, Otel, Lokanta, Yurt, Yemek Fabrikası, Hastane, Hal Dışı Tüccar
- Satış: Yok
Market, Manav, Pazarcı, Otel, Lokanta, Yurt, Yemek Fabrikası, Hastane
Perakendeciler ve kurumlar zincirin son halkasıdır: üreticiden doğrudan aldıklarında rüsum hesaplanır, tabloda satış işlemleri tanımlı değildir. Malı yalnızca depo/tasnif işletmesine sevk edebilirler.
- Satın alım: Üretici (rüsumlu)
- Üreticiden sevk alım: Yok
- Sevk etme: Depo/Tasnif ve Ambalaj
- Satış: Yok
Gidecek yer tablosu
HKS bildiriminde malın gideceği yer, sıfata uygun bir işyeri türü olmalıdır. Satın alım ve üreticiden sevk alım işlemlerinde bildirimcinin kendi kayıtlı işyerlerinden biri, sevk etme ve satış işlemlerinde ise karşı tarafın kayıtlı işyerlerinden biri seçilir. Aşağıdaki tabloda ✓ o sıfat için seçilebilen işyeri türlerini gösterir.
| Sıfat | Şube | Tasnifleme ve Ambalajlama | Hal İçi Deposu | Hal Dışı Deposu | Hal İçi İşyeri | Hal Dışı İşyeri | Sınai İşletme | Dağıtım Merkezi | Yurt Dışı | Bireysel Tüketim | Perakende Satış Yeri |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Sanayici | ✓ | ✓ | – | ✓ | – | ✓ | ✓ | ✓ | – | – | – |
| İhracat | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | – | ✓ | ✓ | – | – |
| İthalat | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | – | ✓ | – | – | – |
| Üretici | – | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | – | – | – | – | – |
| Komisyoncu | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | – | ✓ | – | – | – |
| Tüccar (Hal İçi) | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | – | ✓ | – | – | – |
| Market | ✓ | ✓ | – | ✓ | – | ✓ | – | ✓ | – | – | ✓ |
| Manav | ✓ | ✓ | – | ✓ | – | ✓ | – | ✓ | – | – | ✓ |
| Depo/Tasnif ve Ambalaj | – | ✓ | ✓ | ✓ | – | – | – | – | – | – | – |
| Üretici Örgütü | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | – | – | – |
| Pazarcı | – | ✓ | – | ✓ | – | – | – | – | – | – | ✓ |
| Otel | – | – | – | ✓ | – | – | – | – | – | ✓ | – |
| Lokanta | – | – | – | ✓ | – | – | – | – | – | ✓ | – |
| Yurt | – | – | – | ✓ | – | – | – | – | – | ✓ | – |
| Yemek Fabrikası | – | – | – | ✓ | – | – | – | – | – | ✓ | – |
| Hastane | – | – | – | ✓ | – | – | – | – | – | ✓ | – |
| Tüccar (Hal Dışı) | – | ✓ | – | ✓ | – | ✓ | – | – | – | – | – |
Tablodan çıkan pratik sonuçlar:
- Hal dışı deposu her sıfat için seçilebilen tek işyeri türüdür.
- Otel, lokanta, yurt, yemek fabrikası ve hastane için yalnızca hal dışı deposu ya da bireysel tüketim seçilebilir.
- Perakende satış yeri sadece market, manav ve pazarcı için; yurt dışı sadece ihracatçı için; sınai işletme sadece sanayici ve üretici örgütü için geçerlidir.
- Market, manav ve sanayici için hal içi depo ve hal içi işyeri seçilemez.
EfeHal'de sıfat ve gidecek yer
Künyede en sık yapılan hata alıcının sıfatı ve gidecek yerinin yanlış girilmesidir. EfeHal bu bilgileri elle yazdırmak yerine HKS'den getirir:
- Yeni bir cari kaydederken TC kimlik ya da vergi numarasıyla HKS'de kayıtlı kişi sorgulaması yapılır. Kişinin HKS'de kayıtlı bir sıfatı yoksa program uyarır ve pazarcı, lokanta, üretici gibi uygun sıfatı seçmenizi ister.
- Gidecek yer listesi, karşı tarafın HKS'de kayıtlı işyerleri, depoları ve şubelerinden gelir; listede olmayan bir yeri seçemezsiniz.
- Alış bildiriminde kendi bildirimci sıfatınız HKS'deki sıfatlarınız arasından seçilir; aynı cariden son alışta kullandığınız sıfat hatırlanır.
- Künye satış ya da alış kaydının içinden alınır, rüsum fatura kesinti tanımlarına göre hesaplanır.
Ayrıntılar için hal künye alma, komisyoncuya sevk edilen künyenin takibi ve hal dışı ve hal içi tüccar programı sayfalarına bakabilirsiniz.
Üreticiler de EfeHal'den bildirim yapabilir
EfeHal yalnızca komisyoncu ve tüccarlar için değildir. HKS'de üretici sıfatıyla kayıtlı bir çiftçi ya da üretici işletmesi de EfeHal'i kullanarak kendi bildirimlerini yapabilir ve künyesini kendisi alabilir; malını hale getirmeden önce komisyoncunun ya da alıcının künye almasını beklemek zorunda kalmaz.
- Sevk: Malını komisyoncuya, depo/tasnif işletmesine ya da üretici örgütüne sevk eder, künyeyi alır ve araçla birlikte gönderir. Sevkte fiyat girilmez.
- Satış: Markete, manava, pazarcıya ve otel, lokanta, yurt, yemek fabrikası, hastane gibi kurumlara doğrudan satış bildirimini yapar. Gidecek yer, alıcının HKS'de kayıtlı işyerlerinden seçilir.
- Sade ekran: Üretici sıfatıyla çalışırken stopaj, SGK primi, borsa tescil ve fatura alanları gizlenir; müstahsil makbuzu ve fatura üreticiye değil alıcıya ait bir işlem olduğu için ekranda bu adımlar çıkmaz.
- Künye listesi: Aldığı tüm künyeleri tek ekranda görür, kalan miktarı ve HKS'deki son durumu takip eder.
Böylece komisyoncunuz ya da alıcınız EfeHal kullansın kullanmasın, üretici olarak kendi bildiriminizi telefondan ya da bilgisayardan dakikalar içinde yapabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Komisyoncu sanayiciye sattığında rüsum alınır mı?
Hayır. Tabloya göre komisyoncunun ve hal içi tüccarın sanayiciye ve ihracatçıya satışı rüsumsuzdur; hal içi tüccara, hal dışı tüccara, perakendeciye ve kurumlara satışı rüsumludur.
Aynı mal için rüsum iki kez alınır mı?
Hayır. Daha önce rüsum hesaplanmış bir mal için zincirin sonraki halkalarında yeniden rüsum hesaplanmaz. Örneğin üreticiden rüsumlu olarak alan hal içi tüccar bu malı markete sattığında yeniden rüsum çıkmaz.
Market ya da manav satış bildirimi yapabilir mi?
Tabloya göre hayır. Market, manav, pazarcı ve kurumlar üreticiden satın alabilir ve depo/tasnif işletmesine sevk edebilir; satış bildirimi yapmazlar.
Üretici malını doğrudan markete satabilir mi?
Evet. Üretici market, manav, pazarcı ve otel, lokanta, yurt, yemek fabrikası, hastane gibi kurumlara doğrudan satabilir; bu satışlar rüsumludur.
Üretici kendi künyesini kendisi alabilir mi?
Evet. HKS'de üretici sıfatıyla kayıtlı olan kişi komisyoncuya ya da depoya sevk bildirimini ve market, manav, pazarcı, lokanta gibi alıcılara satış bildirimini kendisi yapabilir. EfeHal'de üretici sıfatıyla bu bildirimler yapılır ve künye ekranda alınır.
Lokantaya satışta gidecek yer olarak ne seçilir?
Otel, lokanta, yurt, yemek fabrikası ve hastane için gidecek yer olarak yalnızca hal dışı deposu ya da bireysel tüketim seçilebilir.
Satışta kimin işyeri seçilir?
Sevk etme ve satış işlemlerinde karşı tarafın, satın alım ve üreticiden sevk alım işlemlerinde ise bildirimcinin kendi kayıtlı işyerlerinden biri seçilir.