Sabah erken saatte halin önünde sıralanan kamyonlar, günün sonunda şehrin manavlarına, marketlerine ve pazarlarına dağılmış olur. Dışarıdan karmaşık görünen bu düzenin belirli kuralları ve belirli oyuncuları vardır. Bu rehberde yaş meyve sebze halinin nasıl işlediğini, sektöre yeni girenlerin ve hal işletmesi kuranların bilmesi gereken temel çerçeveyle anlatıyoruz.
Toptancı hali nedir?
Toptancı hali, sebze ve meyvenin toptan alınıp satıldığı, genellikle belediyeler tarafından kurulup işletilen pazar yeridir. Halde işyeri olan komisyoncu ve tüccarlar üreticiden gelen malı toptan alıcılara satar. Halin amacı fiyatın açık bir pazarda oluşması, malın kayıt altında el değiştirmesi ve şehre düzenli arz sağlanmasıdır.
Sebze ve meyve ticaretinin hal içinde ya da dışında yapılması fark etmeksizin, malın her el değiştirmesi Hal Kayıt Sistemi'ne (HKS) bildirilir.
Halde kimler var?
- Üretici (müstahsil): Malı yetiştiren çiftçi. Malını hale ya kendisi getirir ya da bir aracı gönderir.
- Komisyoncu: Üreticinin malını onun adına satar, satıştan komisyon alır. Malın sahibi satılana kadar üreticidir.
- Tüccar: Malı kendi hesabına satın alıp satar; kâr ya da zarar kendisinindir. Hal içinde de hal dışında da çalışabilir.
- Alıcılar: Manav, market, pazarcı, lokanta, otel, başka şehirlerin tüccarları ve ihracatçılar.
- Diğerleri: Nakliyeci, hamal, kasa (kap) sağlayıcıları ve hal yönetimi.
HKS'de bu roller sıfat olarak tanımlanır ve her sıfatın yapabileceği bildirimler farklıdır; ayrıntısı HKS sıfat–işlem tablosunda.
Malın tarladan tezgâha yolu
- Hasat ve yükleme: Üretici malını kasalar ya da çuvallarla araca yükler. Bu ilk el değiştirmede HKS'ye bildirim yapılır ve malın ilk künyesi oluşur.
- Hale giriş: Araç hale girer; mal komisyoncunun ya da tüccarın yerine indirilir. Tartı yapılır, mal kabul kaydı tutulur.
- Satış: Sabah saatlerinde alıcılar gelir; fiyat malın kalitesine, o günkü arza ve talebe göre belirlenir. Her satışta yeni bir bildirim ve yeni bir künye oluşur.
- Belge: Satışa fatura ya da irsaliye düzenlenir; künye numarası belgeye yazılır. Komisyoncu üreticiye satışın hesabını müstahsil makbuzu ile verir.
- Kasa (kap) dönüşü: Mal kasayla gider; kasalar ya geri döner ya da bedeli alıcının hesabına yazılır.
- Tahsilat ve ödeme: Alıcıdan para çoğu zaman vadeli toplanır; üreticiye kesintiler düşüldükten sonra ödeme yapılır.
Komisyonla satış ile kendi hesabına satış farkı
Komisyoncu satışta malın sahibi değildir; satış tutarından komisyonunu ve masrafları düşer, kalanı üreticiye öder. Tüccar ise malı satın almıştır; satış fiyatı ile alış fiyatı arasındaki fark onun kârıdır. Bu fark belgeleri de değiştirir: komisyoncu ve tüccarın düzenlediği HAL senaryolu belgelerde tip farklıdır (HKS fatura tipi ve senaryosu).
Satışta düşülen kesintiler
Hal satışlarında, satışın türüne göre komisyon, hal rüsumu, stopaj gibi kesintiler ve nakliye, hammaliye gibi masraflar söz konusu olur. Oranlar mevzuata, ürünün türüne ve tarafların durumuna göre değiştiği için kesin oranı mali müşavirinizle teyit etmenizi öneririz. Örnek hesap için: hal komisyonu hesaplama, müstahsil stopaj hesaplama, hal rüsum takibi.
Halde tutulması gereken kayıtlar
- Her alış ve satışın HKS bildirimi ve künye numarası,
- Fatura, irsaliye ve müstahsil makbuzu,
- Müşteri ve üretici cari hesapları (veresiye, vade),
- Kasa (kap) ve rehin hareketleri,
- Kasa, banka, çek ve senet hareketleri.
Bu kayıtların her biri ayrı defterde ya da ayrı programda tutulduğunda aynı bilgi birkaç kez yazılır. Hal programları bu kayıtları tek satış kaydından üretmek için vardır.
EfeHal bu düzenin neresinde?
EfeHal, halde komisyoncu ve tüccarın günlük işini tek kayıtta toplar: alış ve satış girilir, künye HKS'den kayıt içinden alınır, fatura ya da müstahsil makbuzu aynı kayıttan kesilir, cari hesap, kap ve stok kendiliğinden güncellenir. Rolünüze göre: komisyoncu programı ya da tüccar programı.
Sık sorulan sorular
Halde komisyoncu ile tüccar arasındaki fark nedir?
Komisyoncu üreticinin malını onun adına satıp komisyon alır; tüccar malı kendi hesabına alıp satar.
Üretici malını doğrudan halde satabilir mi?
Üreticiler malını genellikle haldeki komisyoncu ya da tüccar üzerinden satar. Halde işyeri açma ve satış koşulları belediyelerin hal yönetmeliklerine göre değişir; bulunduğunuz halin yönetimine danışın.
Halde her satış HKS'ye bildirilir mi?
Evet. Sebze ve meyve her el değiştirdiğinde HKS'ye bildirim yapılır ve künye oluşur. Bildirimin nasıl yapıldığı e-Hal (HKS) nedir rehberinde.
Hal dışında sebze meyve ticareti yapanlar da HKS kullanır mı?
Evet. Hal dışında çalışan tüccarlar da yaptıkları alım satımları HKS'ye bildirir.