Bir kasa domatesin hangi tarladan çıktığını, hangi komisyoncudan geçtiğini, hangi markete gittiğini sorduğunuzda cevap tek bir numarada saklıdır: künye. Yaş meyve sebzede izlenebilirlik, ürünün üreticiden tüketiciye kadar her el değiştirmesinin kayıt altında olması ve gerektiğinde bu zincirin geriye doğru takip edilebilmesidir.
Türkiye'de bu zincir Hal Kayıt Sistemi (HKS) üzerinden kurulur. Her alış, satış ve sevk HKS'ye bildirilir; her bildirim bir künye numarası üretir ve yeni künye, malın geldiği önceki künyeye bağlanır. Böylece bir ürünün geçmişi künyeden künyeye izlenebilir.
İzlenebilirlik neden zorunlu?
Konunun iki yasal dayanağı vardır:
- 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu: İzlenebilirliği, ürünün üretim, işleme ve dağıtımın tüm aşamaları boyunca izinin sürülebilmesi ve takip edilebilmesi olarak tanımlar (madde 3). Gıda işletmecilerinin, sorumluluklarındaki gıdanın takibi için bir sistem kurmasını ve istendiğinde bu bilgileri Bakanlığa sunmasını zorunlu tutar (madde 24).
- 5957 sayılı Sebze ve Meyve Ticareti Kanunu: Künyeyi tanımlar (madde 2). Toptan ya da perakende satış yapan satıcıların, malların izlenebilirliğine yönelik bilgileri içeren künyeyi kap veya ambalajın üzerinde bulundurmasını ister (madde 5). Perakende satış yapan üreticiler bu yükümlülüğün dışındadır. Hal kayıt sisteminin Bakanlık bünyesinde elektronik ortamda kurulmasını da bu kanun düzenler (madde 16).
Künyede neler bulunur?
5957 sayılı Kanun'a göre künye; malın üretim yerini, cinsini, miktarını, hangi üretici ve işletmeye ait olduğunu, varsa sertifika bilgilerini ve Bakanlıkça uygun görülen diğer bilgileri içeren barkodlu etiket ya da bu bilgileri içeren belgedir.
Yani künye yalnızca bir numara değildir; ürünün kimliğidir. Künye numarasının nasıl oluştuğunu ve nasıl alındığını künye numarası nedir rehberinde anlattık.
Zincir nasıl işler?
- Üretici: Mal tarladan çıkar. İlk bildirim, üretici bilgisiyle yapılır ve ilk künye oluşur.
- Komisyoncu ya da tüccar: Malı üreticiden alır ya da satmak üzere kabul eder. Kendi satışında ya da sevkinde yeni bir bildirim yapar; yeni künye, malın geldiği künyeye referans verir.
- Market, manav, ihracatçı, sanayici: Malı alır; alış künyesi kendi stoğuna girer. Sattığında ya da sevk ettiğinde zincir bir halka daha uzar.
Her halkada malın miktarı da takip edilir: bir künyeden ne kadar satıldıysa o kadar düşülür, kalan miktar bir sonraki bildirimi bekler. Zincirin sağlam kalması, her halkanın bildirimini zamanında ve doğru yapmasına bağlıdır.
Zinciri koparan hatalar
- Unutulan bildirim: Satılan malın bildirimi yapılmazsa künyede kalan miktar birikir; stok kâğıt üstünde şişer, mal ise çoktan gitmiştir.
- Yanlış miktar ya da ürün: Kasa ile kilogram karıştırıldığında ya da yanlış ürün seçildiğinde sonraki halkalar hatalı künyeden düşer.
- Künyesiz taşıma: Toptancı halinden satın alınmayan ya da hale bildirilmeyen malları taşıyanlar ve depolayanlar için kanunda idari para cezası vardır (5957, madde 14).
- Künyede oynama: Künyede bilerek değişiklik yapmak, künyeyi tahrif ya da taklit etmek yasaktır (5957, madde 13) ve ayrıca cezası vardır (madde 14).
- Ambalajda künye olmaması: Satıştaki malın kap ya da ambalajında künye bulunmaması da cezaya konudur (5957, madde 5 ve 14).
İdari para cezası tutarları her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellendiği için burada rakam vermiyoruz; güncel tutar için il ticaret müdürlüğünüze ya da mali müşavirinize danışın.
EfeHal izlenebilirliği nasıl kolaylaştırır?
- Künye işlemin içinden alınır: Satışı ya da alışı kaydettiğiniz ekrandan HKS bildirimi yapılır, dönen künye numarası satır satır kayda yazılır. Ayrıntılar: hal künye alma.
- Künye belgeye kendiliğinden geçer: e-Fatura, e-Arşiv ya da e-İrsaliye kesildiğinde künye numarası belgeye eklenir; zincirin kâğıttaki karşılığı da tamam olur.
- Adınıza gelen mallar tek listede: Size yapılan ve kalan miktarı olan bildirimler künye numarası, plaka ve tarihle listelenir; bildirimi unutulan mal gözden kaçmaz. Ayrıntılar: adıma yapılan bildirimler.
- Sevk edilen malın akıbeti: Başka bir hale ya da komisyoncuya gönderdiğiniz künyeden karşı tarafın ne kadarını sattığını, ne kadarının beklediğini görürsünüz. Ayrıntılar: komisyoncu sevk künye takibi.
- Künyeli etiket: Etiket yazıcısı kullanan işletmeler, Etiket Yazıcı Şablonları ekranında kendi etiketini tasarlar. Etikete künye numarası, üretici adı, menşei (il/ilçe), iyi tarım sertifika numarası, ürün, ağırlık ve barkod gibi alanlar eklenebilir; satış listesinden etiket basılır.
Hal içinde çalışmayanlar için hal dışı tüccar programı, sıfat ve işlem kuralları için HKS sıfat–işlem tablosu sayfalarına da bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
İzlenebilirlik ile künye aynı şey mi?
Hayır. İzlenebilirlik amaçtır: ürünün geçmişinin takip edilebilmesi. Künye bu amacın aracıdır: her el değiştirmede oluşan ve bir öncekine bağlanan kayıt.
Market ve manavlar da künye bulundurmak zorunda mı?
Evet. 5957 sayılı Kanun, perakende satış yapan üreticiler dışındaki toptan ve perakende satıcıların künyeyi malın kap ya da ambalajı üzerinde bulundurmasını ister.
Künye bilgisi sonradan değiştirilebilir mi?
Künyede bilerek değişiklik yapmak, künyeyi tahrif ya da taklit etmek kanunen yasaktır. Hatalı bildirim yapıldıysa düzeltme HKS'nin kendi işlemleriyle yapılır.
İzlenebilirlik için ayrıca bir program gerekir mi?
Kanun bir sistem kurulmasını ister ama belirli bir program şart koşmaz. Bildirimleri HKS'nin kendi ekranından da yapabilirsiniz. EfeHal'in farkı, künyeyi alış ve satışı kaydettiğiniz ekranın içinden alması ve faturaya, irsaliyeye, etikete kendiliğinden taşımasıdır.